Her Şey Bir Tabak Makarnayla Başladı

Karar verdim — ama küçük bir sürprizle: Bugün bir "kim" değil, bir "an" seçtim. "Önce tarihçe, sonra felsefe" dedin ya; o zaman işin doğduğu yerden başlayalım. Ve o doğum anı şaşırtıcı derecede net, hatta biraz komik.

Yer Roma, yıl 1986. İspanyol Merdivenleri'nin dibine bir McDonald's açılıyor. Carlo Petrini adında bir İtalyan buna fena bozuluyor — ama pankartla, cam kırarak değil, elinde bir tabak makarnayla. "Sizin fast food'unuza karşı benim derdim slow food" diyor. 1989'da Paris'te bir manifesto imzalanıyor ve hareket resmen doğuyor. Amblem olarak da bir salyangoz seçiyorlar — evet, karikatürlerde dalga geçtiğimiz o salyangoz.

İşin güzel yanı: Bugün "sakin yaşam" deyince aklımıza gelen o kocaman felsefe muhabbeti, en baştan felsefeyle başlamıyor. Bir tabakla başlıyor. Sonra bu tabaktan koca bir "yavaş" ailesi türüyor: yavaş şehirler (Cittaslow), yavaş moda, en sonunda da bizim peşine düştüğümüz "yavaş yaşam". Yani bugünün mezesi şu tabak: Petrini ve Slow Food'un doğuşu.

Asıl can alıcı nokta da orası. Petrini'yi çıldırtan şey "hamburger çirkin" değildi; tektipleşme korkusuydu. Fast food'un vaadi şu: Roma'da da, Tokyo'da da ısırdığın hamburger birebir aynı tadar. Petrini bu sameness yayılırsa ninenin tarifinin, sadece o vadide yetişen o üzümün, o köyün peynirinin teker teker yok olacağını gördü. Üstelik bunu, dünyanın en özgül şehrinin, Roma'nın kalbine dikiyorlardı. En genel şeyi, en özel yerin göbeğine.

İkinci derdi: Hız, bağı koparıyor. Fast food seni yediğin şeyin kaynağından koparıyor — toprağı, çiftçiyi, mevsimi görmüyorsun; yemek bir ilişki olmaktan çıkıp "yakıt ikmaline" dönüşüyor. Ama Petrini'yi ilginç yapan şu: Adam bir perhiz bekçisi değildi, keyfe bayılırdı. Tezi şuydu: Gerçek keyif, yediğinin "iyi, temiz ve adil" olduğunu bilmekten geçer. Yani hazzı reddetmedi; hazzı sorumlulukla evlendirdi.

Ve özü — tam da bizim işimize bakan taraf: Petrini için "fast" hiç dakikayla ilgili değildi. Hız, bizi bir şeylere (yemeğe, yere, birbirimize) bağlayan ipleri koparan bütün bir yaşam biçiminin adıydı. O McDonald's sadece semboldü. Yani daha en baştan bu hareketin derdi "yavaş olmak" değil, kopan bağı geri kurmaktı.

Bu araya girmen çok yerinde, çünkü senin o anın yazının belkemiğine dokunuyor. Hafızan da seni yanıltmıyor: SSCB'nin ilk McDonald's'ı 31 Ocak 1990'da Moskova'da, Puşkin Meydanı'nda açıldı; insanlar ayazda saatlerce kuyrukta bekledi. Sana ufak bir kıyak bilgi de vereyim: SSCB'yi çatlatan asıl marka Coca-Cola değil, Pepsi'ydi — daha 1972'de, üstelik parayla değil takasla girdiler (votka karşılığı, hatta bir ara takasa Sovyet savaş gemileri bile girdi). Yani "masada istediler" kısmı biraz efsaneye kaçıyor; ama senin işaret ettiğin öz — bu markaların birer sembol, birer mızrak ucu olması — sapına kadar doğru.

Bunun akademik adı bile var: "Coca-colonization." Ama asıl işimize yarayan kavram sosyolog George Ritzer'in "McDonaldlaşma"sı: Mesele hamburger değil, koca bir toplumun fast-food mantığıyla (verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik, kontrol) yeniden kurulması. O yüzden senin 30 yıllık boykotun bence hiç de "mantıksız" değil; sembolik ama boş değil. Düşün: 1986'da Roma'da Petrini bir tabak makarnayla, aynı yıllarda Ankara'da bir ODTÜ'lü genç bir boykotla, dünyanın iki ucundan aynı sembole tepki vermişsiniz. Sen manifesto imzalanmadan önce, kendi çapında bir "slow" refleksi vermişsin.

(Dürüstlük payı: İşin öteki yüzü de var — kimine göre bu küreselleşme erişim ve seçenek de getirdi, McDonald's bile gittiği yerde yerelleşti. Ama o ayrı bir mezenin konusu.)

Sözümüz söz. Salyangoz tesadüfen seçilmedi; bilerek seçilmiş bir tılsım. Slow Food, İtalya'nın Piyemonte bölgesinde, Bra adlı küçük bir kasabada doğdu — ve hemen yanı başındaki Cherasco tarih boyunca salyangozuyla ünlüdür, hatta orada bir salyangoz yetiştirme enstitüsü bile vardır. Yani hayvan hem yereldi, hem de (İtalyanlar için) yenirdi. Amblem gökten inmedi, o topraktan çıktı.

Ama seçimin asıl şiiri başka yerde. Salyangoz yavaştır, evet — ama mesele bu değil. Salyangoz evini sırtında taşır. O yüzden hiçbir yere "yetişme" derdi yoktur; çünkü nereye gitse zaten evindedir, varması gereken başka bir yer yoktur. Acele etmez, çünkü acele edecek bir sebebi yoktur.

Manifestoda da bunu neredeyse böyle yazmışlar: Derdimiz tembellik değil; "telaşı verimlilikle karıştıran" o kalabalığa karşı sakin ve kalıcı hazzı savunmak. Salyangoz da bunun rozeti — hıza karşı takılan küçük bir nişan. Ve bizi gülümseten yanı: Bizim kulübün adı ne? "Hiçbir Yere Yetişmeyenler." Meğer biz farkında olmadan koca bir salyangozun hayat düsturunu ad yapmışız. Daire tam kapandı.